«سال هفتاد و دو و هفتاد و سه با آقای «لطفی» دو شب در پاریس و یک شب در مونیخ و یک شب در فرانکفورت و یک شب در کلن کنسرت داشتیم؛ نوار «چشمه نوش» مربوط به این کنسرت‌هاست. البته این برنامه دو اجرا داشت که یکی در مونیخ انجام شد و دیگری در پاریس. ما می‌خواستیم هر دو اجرا را در یک نوار ارائه کنیم ولی به خاطر تصنیف‌های قدیمی آن مجوز ندادند. این تصانیف را مجدداً با تغییراتی در نوار «رسوای دل» اجرا کردیم. ولی آن نوار به خاطر اینکه در شعر آن آمده بود: "با من شیدا بنشین بوسه بده از جبین» مجوز نگرفت!" {۱} »

همکاری استاد محمدرضا شجریان با نوازندگانی چون داریوش پیرنیکان (تار)‌، ‌جمشید عندلیبی (نی)، محمد فیروزی ( بربت)، سعید فرج‌پوری ( کمانچه)، جواد بطحائی (سنتور) و همایون شجریان( تنبک) در غالب گروه «آوا» در اجرای زنده‌ی «دبی» در سال ۱۳۷۵ موجب خلق این اثر گردیده است.

همکاری استاد آواز ایران با داریوش پیرنیاکان و جمشید عندلیبی در سال ۱۳۶۸ به صورت جدی و با اجرای برنامه‌های «ماهور» و «ابوعطا»  آغاز گردید و در سال ۱۳۶۹ و با اجراهای لوس‌آنجلس، برکلی و‌‌هاروارد به اوج خود رسید.
آثاری چون «‌سرو چمان»،‌ «پیام نسیم» و «دل مجنون» که به‌ترتیب در «ماهور»‌، «‌ابوعطا»‌ و «افشاری» اجرا گریده‌اند حاصل همکاری آن سال‌هایِ استاد شجریان با پیرنیاکان و عندلیبی و اعیان است. ادامه‌ی این همکاری چند سال بعد با اضافه‌شدن نوازندگانی چون فرج‌پوری و فیروزی و... موجب تولد گروه «آوا» گردید.

روی جلد این اثر تصویری از استاد محمدرضا شجریان قرار گرفته است و همچنین نام «گروه آوا‍» قابل مشاهده است.

رسوای دل همچون سایر آثار خلق شده توسط استاد شجریان در دهه‌های شصت و هفتاد دارای توانایی قوی در انتقال حس و حال هر دستگاه و گوشه‌های آن است. این خصلت در آثاری چون «راز دل» در دشتی، «انتظار دل» در سه‌گاه و افشاری و «نوا»‌ و «بیداد»  و... نیز به وضوح قابل دریافت است.

شنونده با شنیدن پیش‌‍درآمد ابتدایی این اثر ساخته‌ی داریوش پیرنیاکان وارد فضای پررنگ و واضحی به نام «سه‌گاه» می‌شود و تا آخر در آن باقی می‌ماند. خصوصیتی که در بسیاری از آثار خلق شده در سال‌های اخیر توسط هنرمندان مختلف و حتی در اجراهای اخیر اساتید بزرگ به این قوت شاهد آن نبوده‌ایم که شاید دلیل اصلی آن تغییر ذائقه‌ی شنونده باشد.

سه‌گاه به لحاظ صدا و فضا به کلی از سایر آوازها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی جداست؛ هرچند شباهت‌های جزئی آن به  چهارگاه و راست‌پنجگاه غیرقابل انکار است. جستِ ربع پرده ایِ نتِ فا (Fa) به جلو و سی (Si) رو به عقب یا همان کرونِ سی Si  و سریِ فا Fa خالقان زبان سه‌گاه‌اند.

این دستگاه یادآور گل‌های رنگارنگ شماره‌ی ۲۱۶ ب با صدای مخملین بنان و «من از روز ازل» محجوبی است. نزدیکی شگفت‌انگیز نوای شجریان در «رسوای دل» به نغمه‌ی بنان در «گل‌های رنگارنگ ۲۱۶»  خاصه در آواز‌ها جلب توجه می‌کند.

نکته‌ای که در صحبت پیرامون این اثر نباید فراموش شود همان توجه و دقت استاد شجریان در انتخاب شعر و تلاش برای القای مفهوم درست آن با پیاده‌سازی شیوه‌های دقیق آوازخوانی و تأکید بر کلام و کلمات است. شاید «ریتم پنهان نهفته در آواز» بهترین جمله برای تعریف این روش ویژه‌یِ استاد آواز ایران است که در این اثر به زیبایی قابل یافت است.

اجرای زیبا و تا‌ثیر گزار بیت ِ

 دگر به گوش فراموش عهد سنــگین دل
پیام ما که رساند؟ مـگر نـسـیـم شمال

آشکارا از درک دقیق شجریان از مفهوم شعر و آگاهی کامل او بر حس و حال هر گوشه از هر دستگاه یا آواز و توانایی بی‌نظیر او در‌ترکیب آن دو با «قابلیت اجرای آن‌ها» و تبدیل «تئوری»  به «عمل» خبر می‌دهد. در واقع بیان امید در اوج ناامیدی و‌‌ترکیبی از سؤال و جواب شکایت گونه‌ی این بیت به زیبایی هر چه تمام‌تر با تاکید‌های گوناگون بر کلمات و ایجاد تضاد در نحوه‌ی خوانش مصراع‌های اول و دوم به بهترین شکل ممکن انجام می‌گیرد.

در پایان بخش نخست این آلبوم شاهد اجرای تصنیف «من از روز ازل» ساخته‌ی جاودانه‌ی مرتضی خان محجوبی هستیم که اولین بار توسط استاد غلامحسن بنان اجرا گردیده.

 اشعار و گوشه‌های آوازی آلبوم رسوای دل {۲}

۱-

۱. جزای آنکه نگفتیم شکر روز وصال 
    شب فراق نخفتیم لاجرم زخیال 
    [درآمد سه‌گاه]

۲. دگر به گوش فراموش عهد سنگین دل
    پیام ما که رساند ؟ مگر نسیم شمال
    [ مویه ]

۳. تو بر کنار فراتی ندانی این معنی
    به راه بادیه دانند قدر آب زلال
    [ زابل ]

۴. اگر مراد نصیحت کنان ما این است
    که‌ترک دوست بگوییم، تصوریست محال
    [ شکسته مویه ]

 ۵. به خاک پای تو داند که تا سرم نرود 
     ز سر به در نرود همچنان امید وصال
     [ مخالف ]

 ۶. حدیث عشق چه حاجت که بر زبان آری
    به آب دیده‌ی خونین نبشته صورت حال
    [ مخالف ]

۷. سخن دراز کشیدیم و همچنان باقی‌ست
    که ذکر دوست نیار به هیچ گونه ملال
    [ مویه فرود ] 

۲-

۱. به جز غم خوردن عشقت غمی دیگر نمی دانم 
    که شادی در همه عالم از این خوشتر نمی دانم
    [ مخالف سه گاه ]

۲. گر از عشقت برون آیم به ما و من فرو نایم 
    ولیکن ما و من گفتن به عشقت در نمی دانم
    [ مخالف سه گاه ]

۳. ز بس کاندر غم عشق تو از پای آمدم تا سر
    چنان بی پا و سر گشتم که پای از سر نمی دانم
    [ مخالف سه گاه ]

۴. به هر راهی که دانستم فرو رفتم به بوی تو
    کنون عاجز فرو ماندم رهی دیگر نمی دانم
    [ حصار ]

۵. دلی کو بود همدردم چنان گم گشت در دلبر
    که بسیاری نظر کردم  دل از دلبر نمی دانم
    [ مخالف سه گاه، فرود ‍‌‍‍‍‍]                                                                 

اشعار تصنیف‌ها:

تصنیف من از روز ازل
مخالف سه گاه
ساخته‌ی مرتضی محجوبی

من از روز ازل دیوانه بودم
دیوانه‌ی روی تو، سرگشته‌ی موی تو
سرخوش از باده‌ی مستانه بودم، در عشق و مستی افسانه بودم
نالان از تو شد، چنگ و عود من
تار موی تو، تار و پود من
دیوانه مدهوشم، ساغر نوشم، به چشمه‌ی نوش تو
مستی دهد مارا، گل رخسارا، بهار آغوش تو
چو به ما نگری، غم دل ببری
کز باده نوشین‌‌تری
سوزم هم‌چو گـُل، از سودای دل
دل رسوای تو، من رسوای دل
گر چه به خاک و خون کشیدی مرا
روزی که دیدی مرا
بازا که در شام غمت، صبح امیدی مرا، صبح امیدی مرا

تصنیف تار زلف
ساخته‌ی علی‌اکبرخان شیدا

از بس که تار زلفت، دل‌ها گرفته منزل
دل را کجا بجویم؟!  یک زلف و این همه دل
عزیز دلم، شمع محفلم، آرام دلم  [ آ...]
من از  تو جدا نمی‌شم، بیا حبیب دلم
من از تو رضا نمی‌شم، مرو شمع محفل من  

تصنیف غم دل

از غم عشق تو ای صنم
روز و شب ناله‌ها می‌کنم من
وز قـد و قامتت هـر زمـان
صـد قـیـامت به پا می‌کنم من
دست[ ُ] بر زلف تو می‌زنم [ای جانم]
روز خود را سیه می‌کنم من
گر به فلک می‌رسد آه من، از غمت  چشم تو دل می برد، دلربایم
با من شیدا نشین حال نزارم ببین    
بیش از این بد مکن، فتنه به کارم مکن،  بی نوا من
آیین وفا و مهربانی در شهر شما مگر نباشد؟ [حبیبم]
سر کوی تا چند آیم و شم؟
ز وصلت بی نوا چند آیم و شم ؟  
سر کویت برای دیدن تو 
 نترسی از خدا چند آیم و شم ؟
صبر [ ُ]  بر جور تو می‌کنم ای جانم
عمر خود را تبه می کنم من
روز خود را سیه می کنم من
صبر [ ُ]  بر جور تو می کنم [ای جانم]
روز خود را سیه می کنم من
عمر خود را تبه می کنم من

تصنیف دل شیدا

تو دوری از برم،  دل در برم نیست [خدا خدا]
هوای دیگری هم در سرم نیست 
به جان دلبرم، کز هر دو عالم [خدا دلم]
تمنای دگر، جز دلبرم نیست 
آرام جانم،  سرو روانم، من بی تو نمانم [خدا خدا]
بیا ای نازنین،  بیا ای مه جبین، دردت به جانم 

برگردان تصنیف دل شیدا

از غم عشقت،  دل شیدا شکست
شیشه‌ی می در شب یلدا شکست
از بس که زدم،  ریگ بیبان به کف
خار مغیلان، همه در پا شکست  

گوش دهید: تصنیف دل شیدا

برای شنیدن تصنیف، ActiveX باید فعال باشد
جهت پخش آهنگ، روی Play کلیک کنید

پی‌نوشت‌ها:

۱ــ  به نقل از کتاب هزار گلخانه‌ی آواز صفحه‌ی ۳۱۲

۲ــ  گوشه‌های آوازی به نقل از کتاب هزار گلخانه‌ی آواز به تلاش حمید جواهریان