آوای ماندگار شجریان ◊ ایاز رزمجویی
نویسندهی وبلاگ «سـرای مهـر»
معمولاً افراط در تعریف و تمجید از کسی تبعات منفی در پی دارد؛ بهطوری که در بین اکثر افراد حساسیتبرانگیز میشود. نمونهی بارز این مسئله را نگارنده حداقل در مورد دو نفر مشاهده کرده است. یکی زندهیاد دکتر «علی شریعتی» و دیگری شادروان «سهراب سپهری». بههمین جهت در نوشتن مقالهیی در مورد استاد شجریانتردید داشتم. اما چون روز اول مهرماه سالروز تولد ایشان است و از طرفی صدای آرامبخش، امیددهنده و تفکربرانگیز وی سهم زیادی در زندگی من، در غمها و شادیهای من داشته، تصمیم گرفتم با نگارش متنی در حد توان خود سپاسگزار زحمات استاد باشم.
اینکه شجریان در کجای موسیقی ایران قرار دارد، اینکه او چه حق بزرگی بر گردن آواز ایران دارد، اینکه او چگونه به اشعار کلاسیک ایران جانی دوباره داده است و... مطالبیست که بارها تکرار شده و من تخصص و شایستگی لازم را در پرداختن به این مسائل ندارم. فقط میخواهم به ذکر خاطراتی از تأثیرگذاری شجریان بر خود بپردازم.
حدوداً پانزده ساله بودم که به حافظ و شجریان دلبستگی عمیقی پیدا کردم. البته نمیدانم اول به کدامیک علاقهمند شدم، اما میدانم که حافظ و شجریان متقابلاً علاقهام را نسبت به دیگری تشدید میکردند؛ یعنی هر چه بیشتر حافظ میخواندم، تمایل بیشتری به شجریان پیدا میکردم و برعکس. از همان زمان که حافظ مطالعه میکردم، مفاهیم بسیاری از ابیاتش را درک نمیکردم (البته اکنون هم همینطور است) یا تعدادی از غزلها را اصلاً مایل نبودم که بخوانم؛ اما با شنیدن همان ابیات و غزلها از شجریان درک من از همان ابیات یا علاقهمندیام نسبت به آنها کاملاً متحول میشد.
بهعنوان نمونه یکی از غزلیات حافظ که بسیار نسبت به آن بیعلاقه بودم، غزلی بود با مطلع «غلام نرگس مست تو تاجدارانند / خراب بادهی لعل تو هوشیارانند». اما وقتی این غزل را در نوار «آذرستون» شنیدم، علاقهمندیام نسبت به این غزل قابل وصف نبود.
خاطرهی دیگر از نقش شجریان در امید بخشیدن و آرام کردن است. بارها در هنگام افسردگی با شنیدن «یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور...» آرام یافتهام. یا مثلاً در نظر بگیرید که انسان بهدلایل مختلف از جمله استشمام هوایی که سعدی و حافظ هم در آن استشمام کردهاند، عاشق بشود و فراق و هجران بسیاری را تجربه کند. در اینصورت چه چیزی بیشتر از این تسلیدهنده است که از زبان شجریان بشنوید: «حال از دهان دوست شنیدن چه خوش بود / یا از دهان آنکه شنید از دهان دوست» یا «غم زمانه خورم یا فراق یار کشم / به طاقتی که ندارم کدام بار کشم» یا «خستگان را چو طلب باشد و قوت نبود / گر تو بیداد کنی شرط مروت نبود» اگر چه نمیتوان منکر نقش شاعر شد؛ اما صدای شجریان این تأثیر را دوچندان میکند. البته همچنین حق آهنگسازان و نوازندگان را نباید نادیده گرفت که آن مجالی دیگر میخواهد.
نکتهیی که در پایان ذکر میکنم پاسخی به انتقاداتی است که نسبت به شجریان بیان میکنند. عدهیی شجریان را فردی ثروتاندوز میگویند و عدهیی او را مغرور میخوانند، عدهیی وی را بهدلیل مسائل خانوادگی و خصوصی مورد انتقاد قرار میدهند و عدهیی دیگر بهدلیل روابط سرد او با تعدادی از اساتید موسیقی ملامتش میکنند. بدون اینکه قصد توجیه کردن داشته باشم یا بخواهم موارد فوق را بهطور کلی رد کنم (چون بنده سندی له یا علیه شجریان در بسیاری از موارد فوق ندارم، بنابراین واقعاً نمیتوانم قضاوت کنم) نظر من این است که، گل بیخار خداست. بیاییم منصفانه قضاوت کنیم. یعنی نقاط ضعف و قوت شجریان (یا هر کس دیگر را) کنار هم بگذاریم و با توجه به برآیند حاصل، او را ارزیابی کنیم. روزی در جواب دوستی که به سبب بعضی مسائل، استاد «لطفی» را مورد انتقاد قرار میداد، گفتم این نقاط ضعفی که بیان میکنید از الطاف الهی است؛ زیرا وقتی استاد لطفی چنان مینوازد که انسان را از خود بیخود میکند، در مقابل این همه کمال، اگر خداوند نقطهی ضعفی برای او قرار نمیداد، ممکن بود عدهیی چنان شیفتهی او شوند که منجر به بتپرستی بشود! نوازنده و خواننده بسیارند، اما کسانی که ماندگار و جاویدان شوند معدودند. بیشک استاد محمدرضا شجریان یکی از همین افراد است. برای او و دیگر هنرمندان راستین ایران آرزوی سلامتی و طول عمر میکنی
با درود بی کران بر همایون و محمد رضا شجریان و همه دوستداران و علاقه مندان ایشان:
هر کس در طول زندگی خود لحضه هایی را تجربه می کند که شاید هرگز تکرار نشوند.ای کاش همه عاشقان استاد شجریان یک ساعتی که من در کنار ایشان بودم را تجربه می کردند و از نزدیک صبر و تواضع ایشان را میدیدند.
شاید آن یک ساعت به اندازه پنج دقیقه برایم گذشت ولی اطمینان دارم که از چهار سالی که به دانشگاه رفتم بیشتر مطلب آموختم.
زادروز استاد آواز ایران ● ۲
زنده وپاينده باد استاد بي بديل اواز ايران