بدون کمترین شک و شبهه‌ای و بدون هیچ حس متعصبانه و غیرمنطقی اگر قرار باشد که نام پنج موسیقی‌دان برجسته‌ی تاریخ موسیقی ایران را نام ببریم، از نام محمدرضا شجریان به راحتی نمی‌توانیم بگذریم. درواقع باید گفت که نام شجریان و موسیقی ایرانی به‌نوعی به‌هم گره خورده است... این را حق مسلم او هم می‌توان دانست. تلاش و کوشش و ممارست جدی به علاوه استعداد و خلاقیت و ذهن فعال از هر شخصی یک استثنا به وجود می‌آورد، آن‌گونه که از حافظ و سعدی و فردوسی و باربد و نکیسا و شاملو و اخوان و پایور و صبا و... به وجود آورد.

این ذهن خلاق نکته‌ای‌ست که اگر نباشد، تلاش‌های هنری هم بی‌فایده می‌شود. انسان سال‌ها بکوشد، امّا از ابتکار و ابداع و پرواز ذهن و اندیشه در او خبری نباشد، درست عین ماشین آخرین مدل و سنگین قیمتی است که صاحب‌اش مجبور است هر روز، آن‌را با هل دادن روشن کند! هنرمند بدون خلاقیت هم منتظر اندیشه دیگران باید بماند تا به او دیکته شود و او به طور صرف پیاده‌کننده آن اندیشه باشد.

شجریان، بی خود شجریان نشده است. ما گدایان خیل سلطانیم شهربند هوای جانانیم بگذارید از این بیت مدد بگیریم و مثال خوبی بزنیم. اثر «نوا، مرکب خوانی» ماحصل جمع دو اندیشه است که به جرأت می‌توان گفت یکی از برترین آثار تاریخ موسیقی ایران زمین را به وجود آورده‌اند: گوشه‌ی نهفت در نوا که در اصل اوج آن مقام می‌تواند به‌حساب آید، به زیباترین و لطیف‌ترین و ظریف‌ترین شکل ممکن بر روی این بیت که البته ادامه پیدا می‌کند، اجرا شده است که معلوم نیست ذهن چند خواننده و آوازخوان مملکت ما تا آن نقطه می‌تواند پرواز کند! این تنها یک بیت و درواقع مشت نموه‌ی خروار بود که به ذهن‌ام آمد که بگویم به همین دلیل است که از شجریان به عنوان تنها خواننده‌ای می‌توان یاد کرد که آوازهای‌اش، ماندگار است و مردم و علاقه‌مندان، آوازهای او را زیر لب زمزمه می‌کنند و حتـّی دیگر خوانندگانی که از وی می‌خواهند تقلید کنند، آوازهای او را تقلید می‌کنند! به عنوان مثال حتی این تصنیف‌های خوانده‌ی شده از سوی مرحوم استاد بنان هست که در اذهان باقی می‌ماند، نه آوازهای وی. این مسأله که در مورد استاد شجریان گفتیم، یعنی یک موفقیت بزرگ برای یک خواننده در جامعه‌ای که امروزه دیگر مردم‌اش حال و حوصله شنیدن چهچهه این و آن را ندارند و فوری می‌خواهند دستی بزنند و پایی بکوبند! امروزه حتّی رفتن به کنسرت‌های شجریان، خود، مایه‌ی مباهات و افتخار آن دسته‌ای است که هیچ‌چیزی از آوازهای شجریان درک نمی‌کنند! آنانی هم که علاقه دارند که دوست دارند که او تا چند شب برای‌شان بخواند! مسیر صحیح آوازخوانی و تقویت صدا که متأسفانه اکثر قریب به اتفاق خوانندگان ما، از آن به‌طور کامل به‌دور هستند، نکته‌ای‌ست که صدای شجریان را حتّی تا مرز هفتاد سالگی، همان‌طور سرپا و استوار نگه داشته است که در جوانی بود و همین موفّقیّت‌های وی، تا بدان پایه بوده است که خوانندگان بسیاری مقلّد صرف او هستند! درواقع چه بخواهیم و چه نخواهیم، او به معیار آواز ایرانی تبدیل شده است و همه انتظار دارند که بقیه هم مثل او بخوانند! شعرشناس بودن و آشنایی با ادبیات، لازمه‌ی آوازخوان خوب بودن است، امر مهمّی که با اظهار تأسف باید گفت که آن‌را هم خیلی از خوانندگان، حتی سرشناسان این هنر، آن را چندان جدّی نگرفتند و به یک تحریر و چه‌چه‌زدن بسنده نمودند! اما کسانی چون شجریان از این لحاظ در رأس قرار می‌گیرند که شعرشناس هم بودند. در روش نوین و منحصربه‌فرد آوازخوانی بنان، این امر به طور کامل واضح است و شجریان هم در ادامه‌ی مسیر موفّقیّت خود در سال‌های جوانی، به آن‌چه‌که در این مورد باید می‌رسید، رسید. همچنین ارایه‌ی تحریر که نیازمند درک زمان و موقعیت شعری و موسیقایی است، از ذهن تیز پرواز خواننده نباید دور بماند. بررسی کنیم ببینیم تعداد کسانی که غیر از شجریان، این امر را مورد توجه کامل و دقیق داشتند، به عدد دو می رسد یا نه! رمز ماندگاری حافظ، بیان نو و اجتماعی اشعار او بود و همین رمز ماندگاری را هم شجریان در آوازهای‌اش آشکارا دارا است؛ یعنی همان چیزهایی که در ابتدا گفتیم: خلّاقیت، اندیشه‌ی والا و مبتکر، نگاه همه جانبه به ویژه نگاه اجتماعی و خاص بودن. سعدی، شعر خاص و پیچیده‌تر از حافظ سروده است و چون با نگاه فراتر از نگاه عام و خوش سروده است، پس او هم به نوعی دیگر رمز ماندگاری را در خود دارد. پس چنین است که خاص بودن را حسن بزرگی می‌توانیم به‌حساب آوریم. کوتاه سخن آن‌که با رعایت و حفظ حرمت همه‌ی آنانی‌که در زمینه‌ی موسیقی آوازی، کشیده‌اند و می‌کشند و ضمن توجّه به تفاوت سلیقه‌ها و اندیشه‌ها، ولیکن با توجه به یک بحث کلّی که داریم، باید گفت که شجریان دیگر چیزی از آواز برای فرد دیگری نگذاشته است! به‌راستی از نوا و همایون و دشتی و راست پنج گاه و شور و ماهور و سه گاه و چهارگاه و بیات‌ترک و ابوعطا و... چیزی هم برای کسی گذاشته است که بخواند؟!!! اگر این‌گونه باشد، او را به «آوازخوانی برای همه‌ی تاریخ و زمان‌ها» می‌توان ملقّب نمود. البتّه درست است که روش‌های آوازخوانی متفاوت است، امّا خب، مبحث ما در اینجا اصلاً روش آوازخوانی صرف نیست که «هزار نکته‌ی باریک‌تر ز مو اینجا است.» آن چه را که در مورد ذهن فعّال و خلّاق او گفتیم، در هنرهای پرشماری که دارد، به راحتی می‌توان دید و حدس زد، حتّی اگر به آوازهای اش هم گوش ندهیم! در خاطرمان باشد بیشتر از هر هنری، این شخصیت وی هست که نقش مهر ماندگاری را بر دفتر هنر او ثبت می‌کند، درست عین قهرمانی که پهلوانی اش سرّ ماندگاری او است.