در کنار این تحولات، رنگ و بوی رویدادهای تلخ و شیرین و جنبش‌های گوناگون در هر زمان مورد توجه هنرمندان بزرگ قرار گرفته و غم و شادی هر ملت به‌وضوح در جان‌مایه‌ی آثار این هنرمندان پیداست.

اما در خصوص برداشت نه چندان درست از آن جمله، باید گفت اصولاً نباید صرفا به بُعد تأثیرپذیری هنرمند از جامعه و تحرکات آنها اکتفا کرد؛ بلکه تعریف هنرمند بدون توجه به بحث «تأثیرگذار بودن» ناقص خواهد بود. در واقع آنچه باید بدان توجه کرد این است که هر هنرمند علاوه برآنکه همگام با تحولات اجتماعی جامعه‌ی خویش پیش می‌رود، ارتقادهنده‌ی سطح دانش، بینش، آگاهی، سلیقه و انتظارات جامعه‌ی خویش نیز هست و در این مورد تعهد دارد و این تعهد حتی اهمیتی بیش‌تر و پررنگ‌تر از همگام بودن با تحولات اجتماعی دارد.
هنرمند می‌کوشد علاوه بر همگام بودن با مردم، موجب بالابردن سطح سلیقه و ایجاد تغییر در جهت مثبت در مخاطب خویش باشد. هنرمند هیچ‌گاه از این وظیفه‌ی خطیر خویش غافل نمی‌ماند و بر خود وظیفه می‌داند که عامل تحرک، تغییر و تحول در جامعه‌ی خویش باشد.
قطعاً این تحولات در ارتقای سطح انتظارات مردم از هنرمندان مهم‌ترین نقش را دارد. در کلام ساده‌تر هنرمند هرگاه در می‌یابد که مخاطب در دور تسلسل قرار گرفته و دچار یکنواختی سلیقه و رکود سطح آگاهی و انتظار گشته می‌کوشد با به کارگیری تمام توانایی‌هایی خویش اعم از خلاقیت، هوش، توانایی و تکنیک، دست به تغییراتی زده و به مخاطب خویش تحرک بخشیده و سطح انتظار او از هنرمند را بالا ببرد. علاوه بر این گه‌گاه هنرمند مخاطب خویش را  بنابر دلایل متفاوت اعم از روزمرگی و گرفتاری‌ها، در حال دور شدن از اصالت‌ها، خاطرات و علاقه‌مندی‌ها می‌بیند و تلاش می‌کند این خاطرات و سنت‌ها را برای او بازگو کرده و یاد و خاطراتی شیرین را زنده و جاری سازد.

در آثار «شجریان‌» سیر تحولات جامعه به وضوح قابل دریافت است. از «راز‌دل» گرفته تا «زمستان است» و یا «فریاد». اما این پایان ماجرا نیست. بحث اصلی بر سر تحولاتی است که هنرمند می‌بایست در سطح آگاهی، بینش و سلیقه‌ی مخاطب خویش ایجاد کند تا او را ار تکرار و روزمرگی برهاند. این مورد نیز در آثار «شجریان» به وضوح قابل دریافت است. در میان تمام آثار او می‌توان نقاطی را یافت که سبک به کلی دچار دگرگونی می‌شود. این نقاط همان مقاطعی هستند که هنرمند احساس می‌کند که جامعه  برای ایجاد دگرگونی در سلایق نیازمند آن‌هاست. هر چند شاید به قیمت بالا رفتن سطح انتظار مخاطب از وی تمام شود و کار را برای او دشوار سازد. مراحل گذار از آثار « تغزلی» به «‌حماسی» و یا به «سیاسی - اجتماعی»  و... در کنار تغییر در ژانرها، بیانگر این موضوع است. تغییر ژانری که در آثار شجریان در اواخر دهه‌ی ۶۰ رخ می‌دهد و در «نوا»‌ و «بیداد» به اوج می‌رسد و یا نقطه‌ی عطف دیگری در ژانر آثار او در اواخر دهه‌ی هفتاد قابل مشاهده است که در «زمستان است» به اوج می‌رسد. در کنار این‌ها، در بینابین تمام این سیرها و تحولات و تغییرها همانطور که گفته شد، گه‌گاه هنرمند احساس می‌کند برای آشتی دادن مخاطب با اصالت‌ها و سنت‌ها و خارج کردن از روزمرگی‌ها و جاری کردن خاطرات گذشته، می‌بایست بازگشتی ناگهانی اما کوتاه و نه امتداد دار به گذشته داشته‌ باشد و نگاهی به آنچه ریشه‌های سلیقه‌ی مخاطب را پرورانده‌اند بیاندازد.

این مورد نیز در خصوص «‌شجریان» به خوبی صدق می‌کند. این امر در آثار شجریان اصولاً با نگاهی گذرا به خاطرات و اصالت‌ها با بازخوانی تصایف قدیمی و یا حتی رجوع به ژانرهای دوردست، اتفاق می‌افتد. «جام تهی» و اخیراً «بوی باران» از این دست آثارند...

شاید شاهکاری دیگر!

پیش‌بینی بر این بود که در روزهای پایانی سال ۸۷ و یا اوایل سال جدید شاهد انتشار آلبوم «رندان مست» باشیم (بخش نخست کنسرت استاد شجریان و گروه  شهناز در سال ۸۷). اما بر خلاف انتظار آلبومی دیگر تحت عنوان «‌آه، باران» که حاصل همکاری استاد شجریان و مزدا انصاری به عنوان تنظیم‌کننده  و استاد فرهنگ شریف و سرکار خانم فخری ملک پور و همایون شجریان به عنوان نوازنده است به یاد بزرگانی چون بنان، یاحقی، محجوبی، معیری و مشیری روانه‌ی بازار موسیقی ایران شد.

در ابتدا می‌خواهم از شباهت‌های «آه، باران» با شاهکارهای آثار شجریان بگویم. مهمترین شباهت شاید این باشد که مخاطب با یک بار شنیدن این اثر به راحتی قادر نخواهد بود ارتباطی عمیق با آن برقرار سازد اما هر بار که بیشتر می‌شنود و بیشتر دقت می‌کند و به جزئیات بیشتر می‌پردازد، بیشتر به ظرافت‌ها و لطافت‌های آن پی می‌برد. آنچه به نوعی در آثاری چون «نوا»‌، «جام تهی»، «بیداد»‌ و...  به چشم می‌خورد. موضوع اینجاست که هر بار که «آه، باران» را می‌شنویم بیشتر به نکات نهفته و پنهان آن پی می‌بریم. شاید از این لحاظ به فیلم‌های معناگرا شبیه است. فیلمی که تماشاگر با تنها‌ یک بار دیدن آن مبهوت می‌ماند و قادر به اظهار نظر درست نیست اما هر بار که نگاهی دقیق‌تر به تمام زوایای آن می‌اندازد، بیش‌ از پیش با آن ارتباط برقرار می‌کند.

از دگر سو ژانر «گلها»، اصولاً به دو دلیل برای مخاطب امروزی سنگین و دیرهضم است. یکی آنکه مخاطب امروزی سالهاست که با این ژانر فاصله گرفته و با موسیقی متفاوتی خو گرفته که مهم‌ترین تفاوت آن با ژانر گلها در سازبندی است؛ و دلیل دوم شاید به خصوصیت معناگرایی و یا درون‌گرایی یا شاید چندلایه بودن موسیقی ژانر گلها مربوط می‌شود که موجب می‌گردد که این ژانر همواره مخاطبان خاص خود را داشته باشد. همانطور که استاد شجریان هم در صحبت‌های خود گفته بودند «آه باران را برای مخاطبان و دوستداران ژانر گلها تنظیم و اجرا کرده‌ایم».

«آه، باران» شامل سه تصنیف است که دو تای آنها آثار استاد حسین یاحقی و استاد مرتضی ‌محجوبی هستند و سال‌ها پیش اولین بار توسط استاد غلامحسین بنان اجرا شده‌اند و این بار با تفاوتهایی اندک در تنظیم و دگرگونی در سازبندی ارکستر مجدداً اجرا شده‌اند. تصنیف «آه‌باران» اما از ساخته‌های استاد شجریان است که سالها پیش در بزرگداشت استاد فریدون مشیری با سه تار نوازی استاد حسین علیزاده اجرا شده بود و این بار با تنظیم تازه‌ی انصاری مجددا اجرا شده. تصنیف دارای ساختاری یکنواخت و ثابت است مگر در جمله‌ی پایانی تصنیف با اوج ‌خوانی جمله‌ی «آیا چیره خواهی شد؟ آه، باران». اما به جرأت می‌توان گفت تصنیف «آه، باران» نیز بیانگر همان فضا و ویژگی بارز آلبوم «آه، باران» است. دقت و تأمل شنونده نقش مهمی در ادراک وی از ظرافت‌های به کار رفته در جمله‌بندی‌ها، تأکید‌ها، نحوه‌ی ادای کلمات، تحریرها و... دارد. از دقت و ظرافت همیشگی شجریان در انتخاب شعر و نیز تلاش برای زنده‌ نگاه داشتن آن در مسیر ساخت تصنیف و نیز تلاش برای تأثیرگذاری حداکثری آن بر شنونده نمی‌توان گذر کرد. هر چند رویکرد شجریان در استفاده از اشعار ارزشمند شعرای معاصر و نیمایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های این آثار ارزشمند با تمام محدودیتهای موجود، خود شایسته‌ی قدردانی جداگانه است.

در آواز، هرچند توانایی صدای شجریان قابل قیاس با دوران میان‌سالی و اوج پختگی نیست و به نظر می‌آید به میزان قابل توجهی از توانایی‌های صدای ایشان کاسته شده، اما هر دو بخش آوازی این اثر در اوج مهارت و استادی اجرا شده‌اند.
باید اذعان کرد در این دو بخش آوازی شاهد خلق آثاری ارزشمند هستیم که بیانگر نهایت توانایی استاد آواز ایران است. ساز و آواز در آواز دشتی بر غزلی از حافظ با مطلع «گداخت جان که شود کار دل تمام و نشد / بسوختیم در این آرزوی خام و نشد» با پاسخ‌های پخته‌ی شریف همراه می‌شود و شجریان دقت و ظرافت خود در درک دقیق از تک‌تک کلمات و نحوه‌ی بیان آنها را به رخ می‌کشاند.
تمام اوج‌روی‌ها، تحریرها و تغییرات در لحن با ظرافت تمام و متناسب با فراز و فرودهای کلام، معانی کلمات و لحن کلی هر بیت و هر مصرع انتخاب شده و با مهارتی مثال‌زدنی اجرا می‌شوند. قطعاً ساز و آواز دوم بر غزلی از عطار  با مطلع «جانا مرا چه سوزی چون بال و پر ندارم / خون دلم چه ریزی چون دل دگر ندارم» که با جواب آوازهای سرکار خانم فخری ملک پور همراه می‌شود نیز بیانگر همین ظرافتها و ویژگی‌هاست.

در نهایت آنچه به عنوان کلام آخر می‌توان اشاره کرد این است که: در عمق آثاری چون «آه، باران» باید به دنبال معانی ناب باشیم، شاید به دنبال شاهکاری دیگر از استاد آواز ایران...