سه سال از معرفی رسمی نخستین ساز ابداعی استاد محمدرضا شجریان (صراحی) می‌گذرد. حالا دیگر، خانواده‌ای از سازهای ابداعی استاد محمدرضا شجریان را در کنسرت‌هایش همراهی می‌کنند. آنچه که موجب شد تا کسی چون استاد شجریان وارد عرصه‌ی سازگری شود، به بیان ایشان، ضعف صدادهی گروه‌های موسیقی ایران در حیطه‌ی بم (باس) بوده است ^[۱]. به دیگربیان، ارکسترهایی که متشکل از سازهای موسیقی ایرانی بودند، اغلب ارکسترهای لاغر بودند؛ هرچند استاد درباره‌ی این موضوع برخی از سازسازهای موسیقی ایران را بی‌تقصیر ندانستند و ابراز داشتند: «اغلب سازسازهای موسیقی ایرانی، نجارهای خوبی هستند...» ^[۲].

در نخستین واکنش‌ها، عده‌ای به شجریان برای معرفی سازهای جدید تاختند؛ البته شاید جای تعجب نیز نداشت! عده‌ای او را تحسین کردند و برخی نیز بر استاد خرده گرفتند که معرفی ساز تازه، نیازمند بحث‌ها وتجربه‌های فراوانی دارد. برخی از سازگرهای نیز به گفته‌های استاد، مستقیماً واکنش نشان دادند که «هنر سازسازی با حرفه‌ی نجاری که البته حرفه‌ی شریفی‌ست، تفاوت دارد...» ^[۳]

به هر روی، استاد نیز از پای ننشست و با همراهی گروه جوان «شهناز» که به تعبیر «مجید درخشانی» تشکیل آن جرأت می‌خواست ^[۴]، تجربه‌های ده‌هاساله‌ی خود را در امر تحقیق ساز، به دید مخاطبان قرار داد. استاد شجریان اعتقاد دارد که کاسه‌ی ساز نقش به‌سزایی در تولید صدای ساز ندارد و بیشتر در حکم بلندگو در ساز قرار گرفته است و بخش مهمی از صدادهی ساز به دیگر قسمت‌ها مربوط است. ^[۵] این موضوع، با ارایه‌ی «دل‌‌تار»، تاری که بدون کاسه و تنها با یک پوست با همت آقای علی بوستانی، ساخته شده بود، البته به عینیت رسید. هرچند که صدادهی ساز مورد نظر، با تارهایی که سازندگان آن‌ها اعتبارِ ساز بودند، کمی تفاوت داشت اما می‌توان گفت که تجربه‌ی شیرینی در ارایه‌ی دیگرگونه‌ی سازهای موسیقی بود. البته موضوعی که استاد شجریان در اینباره بیان کردند، مورد انتقاد بسیار هنرمندان عرصه‌ی نوازندگی واقع شد.

۲۲ فروردین ۱۳۸۸ در جلسه‌ی معرفی آلبوم «آه، باران» که با حضور خبرنگاران رسانه‌ها انجام شد، بهانه‌ای بود تا معرفی کوتاهی از سازهای تازه‌ساخت استاد شجریان انجام شود. در این نشست، برخی هنرمندان گروه شهناز، برخی سازهای ابداعی را معرفی کردند و صدای آن‌ها را به گوش خبرنگاران رساندند. اما تلاش‌های استاد شجریان از ارایه‌ی صحنه‌ای سازهای ابداعی نیز فراتر رفت. محمدرضا شجریان که سال‌ها روی صدادهی سازهای موسیقی تحقیق می‌کرد با شرکت در کنفرانس موسیقی پاریس که در آن جمعی از اهالی صاحب نظر حوزه‌ی سازسازی در سطح بین‌المللی گرد هم آمده بودند، از تلاش‌ها، ابداعات و تحقیق‌های خود دفاع کرد. در این نشست، سؤال‌های جدی‌ای از سوی شرکت‌کنندگان درباره‌ی نحوه‌ی صدادهی سازهای ابداعی شجریان به عمل آمد.

اما، چندی بعد نیز، گفته شد که همایون شجریان قرار است با سازهای ابداعی پدر بخواند. اتفاقی که هنوز تجربه‌ی شنیدن آن برای دوستداران صدای شجریان‌ها رخ نداده است. ^[۶] در همین حال، یکم مهرماه ۱۳۸۹ بهانه‌ای شد تا استاد مجید درخشانی تصنیفی که روی شعری از اسماعیل خویی ساخته بود، با صدای همایون و مژگان شجریان ضبط کند و به‌مناسب زادروز استاد محمدرضا شجریان، ارایه نماید. تصنیفی که در آن، صدای سازهای ابداعی شجریان خودنمایی می‌کنند.

در این میان، حسین علیزاده که در اواخر سال ۱۳۸۹ تور کنسرت‌های بداهه‌نوازی خود در ایران را برگزار می‌کرد، در جریان برگزاری یکی از کنفرانس‌های مطبوعاتی‌اش، انتقاداتی را متوجه سازهای ابداعی استاد شجریان وارد کرد. انتقاداتی که هرچند برای نخستین بار گفته نمی‌شد، اما اینبار این خالق آلبوم سلانه بود که دیدگاهش را درباره‌ی سازهای ابداعی بیان می‌کرد. علیزاده با بیان اینکه با تغییر شکل ظاهری سازها، اتفاف تازه‌ای در موسیقی ایران نمی‌افتد، ابراز داشت: «این حرکات که معمولاً سبب می‌شود تا مخاظب عام به آن علاقه نشان داده و آنچنان جذب شکل و شمایل این ساز می‌شود که دیگر اصول مهم‌تر موسیقی مانند خلاقیت هنرمند را از یاد برده و تنها تحت تأثیر شکل این سازها قرار می‌گیرد.» ^[۷]

پیش‌تر از آن هم، استاد محمدرضا لطفی، با بیان انتقادتی که بیشتر بیانگر تمایز بین نوآوری و زیبایی ظاهری ساز بود، مواردی را متوجه سازهای ابداعی استاد شجریان کرد. ایشان در مقاله‌ای که در بولتن داخلی هفتم آوای شیدا منتشر شده بود، ابراز داشتند که: «در قدیم دو نظر برای ساز بوده است:‌ نخست آنکه ساز ساده باشد؛ و زیاد تزیینی نشود بعد از آن، ساز می‌تواند تزیینی هم باشد.» ایشان در مقاله‌ی خود، با انتقاد نسبتاً تند نسبت به اقدام انجام شده، ۹ موردی که بیشترین تأثیر را در صدادهی ساز دارد، بیان کرده‌اند.

آنچه در در بالا آمد، گزیده‌ای از اتفاقات پرشمار پیرامون موضوع سازهای ابداعی و طراحی‌شده‌ی استاد شجریان بود. در اینباره بسیار می‌توان نوشت و بسیار می‌توان گفت. از تعاریفی که استاد شجریان از ساز تندر ارایه کردند تا پیشنهاد تشکیل نمایشگاه سازهای ابداعی در شورای عالی خانه‌ی موسیقی همه اتفاقاتی‌ست که نشان می‌دهد این‌بار هم استاد شجریان گام مؤثری را برای موسیقی آغاز کرده است. اکنون، در حالی تجربه‌ی حضور سازهای ابداعی استاد محمدرضا شجریان در موسیقی ایران سه‌ساله می‌شود که، حدود نیمی از نوازنده‌های گروه شهناز، از این سازها با تصمیم استاد شجریان و مجید درخشانی بهره می‌جویند. کنسرتی که شجریان با گروه «شهناز» در لندن برگزار کرد، یکی از نمونه‌های موفق صدادهی دیگرگونه با بهره‌گیری از سازهای ابداعی به گمان بسیاری از دوستداران موسیقی بود تا جایی که مجید درخشانی سرپرست گروه «شهناز» نیز این کنسرت را یکی از موفق‌ترین کنسرت‌های گروه شهناز در این امر می‌داند. همینطور کنسرتی که چندی پیش گروه شهناز در دبی برگزار کرد نیز یکی از اجراهای دیگرگونه‌ی این گروه در ارایه‌ی سازهای ابداعی بود.


درباره‌ی صدادهی گروه «شهناز» استاد معتقد است که صدایی که از این گروه بیرون می‌آید، در گروه دیگری شنیده نمی‌شود و منحصر به‌فرد است چراکه در عین توجه به صداهای بم و البته نو، در لابه‌لای این صداها، از سازهای دیگری استفاده شده است که رنگ دیگری به صدادهی گروه می‌دهد. ^[۸]

آنچه که در این میان، بیش از همه مهم جلوه می‌کند، تلاشی‌ ست که این چند سال از سوی هنرمندان موسیقی چون سیامک افشاری، حسین علیزاده، محمدرضا شجریان و... آغاز شده است. البته بی‌شک بی‌انصافی‌ست که تلاش‌های اساتیدی چون استاد قنبری‌مهر را در امر سازگری و تجربه‌های ده‌هاساله و بی‌نظیر ایشان در این مهم را معطوف به این چند سالی کنیم که به نمایش گذاردن سازهای ابداعی وسعت بیشتری یافته است.

به هر روی، در عین توجه به اصالت، موسیقی ما نیازمند صداهای نو است. هرچند که نو بودن نمی‌تواند بهانه‌ای برای ایجاد سازهایی شود که حتی می‌توانند صدایی زیبا داشته باشند اما فلسفه‌ای پشت طراحی آن‌ها وجود ندارد ولی این نیاز می‌تواند از تغییرات نسل‌ها و خواستگاه‌های نسل‌ها ریشه بگیرد. اگر به دیرینه‌ی خلق سازهایی چون تار (که مطالعه‌ی جدّی سبک نوازنده‌های آن را می‌توانیم از ریشه‌ی علی‌اکبرخان فراهانی پیگیری کنیم)، بنگریم، درمی‌یابیم که خواستگاه‌های نسل و افراد مؤثر آن زمان (قاجار) تأثیر به‌سزایی در پایداری این ساز اصیل موسیقی سنتی ایران شده است و تاکنون با گذشت چیزی بیش از دو قرن از ارایه‌ی جدی ساز تار، جای ثابتی چه در تکنوازی‌ها، چه در سازوآواز و چه در گروه‌نوازی‌ها دارد.

به‌جاست که تلاش هنرمندان موسیقی را به ویژه در این موضوع ارج نهیم و دغدغه‌ی ایشان را محترم بشماریم.


برای آشنایی بیشتر مخاطبان، صدا و تصویر سازهای ابداعی استاد شجریان در دسترس است. می‌توانید از لینک‌های زیر برای مشاهده‌ی فیلم‌ها یا شنیدن فایل‌های صوتی اقدان کنید.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱. خبرگزاری مهر ۱ دی ۱۳۸۷
۳. نشست تحول سازسازی ۲۳ آذر ۱۳۸۷
۴. گفت‌وگو با هفته‌نامه‌ی همشهری جوان شماره‌ی ۲۴۲
۵. گفت‌وگو با خبرگزاری مهر ۱ دی ۱۳۸۷ و روزنامه‌ی اعتماد شماره ۱۷۹۴
۶. گفتگوی مهر با مجید درخشانی
۷. نشست خبری تور کنسرت‌های سراسر ایران، ۲۶ بهمن ۱۳۸۹
۸. سخنرانی در دانشگاه گریفیتی استرالیا، خرداد ۱۳۸۹